را نفهمد و بگويد : اگر هفتاد بار قبول نمىشود من بيشتر استغفار مىكنم ، و هر چه هم كسى ديگر ( عمر ) يادآورى كند و بگويد معناى آيه اين نيست باز هم بر جهل خود پافشارى كند ، تا آنكه خداوند آيه ديگرى بفرستد ، و او را از خواندن نماز بر جنازه منافق نامبرده نهى كند . علاوه ، در تمامى اين آياتى كه متعرض استغفار براى منافقان و نماز خواندن بر جنازه آنان شده ، از قبيل آيه * ( « اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ » ) * و آيه « سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ » و آيه * ( « وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً » ) * در همه ، نهى از استغفار و لغويت آن را تعليل كرده به اينكه : چون ايشان كافر و فاسقند ، حتى در آيه « ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ » « 1 » از همين سوره هم كه نهى مىكند از استغفار براى مشركين ، نهى را تعليل مىكند به اينكه چون آنها كافرند ، و در آتش مخلد و جاودانه‌اند ، و با اينحال ديگر معنا ندارد كه استغفار براى منافقين كافر و نماز خواندن بر جنازه آنان جايز باشد . ثانيا سياق آيات مورد بحث كه يكى از آنها آيه * ( « وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً . . . » ) * است ، تصريح دارد بر اينكه اين آيه وقتى نازل شده كه رسول خدا ( ص ) در سفر و در راه رفتن به تبوك بوده و هنوز به مدينه مراجعت نكرده بود ، و داستان تبوك در سال هشتم هجرت اتفاق افتاده ، و مرگ عبد اللَّه بن ابى در مدينه در سال نهم از هجرت بوده ، و همه اين شواهد از نظر روايات مسلم است . و با اين حال ديگر چه معنا دارد - بنا به نقل اين روايات - بگوئيم رسول خدا ( ص ) كنار قبر عبد اللَّه ايستاد تا نماز بخواند ، ناگهان آيه * ( « وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً . . . » ) * نازل شد . و از اين عجيبتر آن مطلبى است كه در بعضى از روايات گذشته داشت : عمر به رسول خدا ( ص ) عرض كرد آيا بر جنازه او نماز مىخوانى با اينكه خدا تو را نهى كرده از اينكه بر جنازه منافقين نماز بخوانى ؟ ! حضرت فرمود : پروردگارم مرا مخير كرده ، آن گاه اين آيه نازل شد : * ( « وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ . . . » ) * ، ( زيرا آيه نهى صريح است نه تخيير ) . و از اين هم عجيبتر مطلبى است كه در روايت آخرى بود ، و آن اين بود : سپس آيه « سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ » نازل شد چون اين آيه در سوره منافقين است كه بعد از جنگ بنى المصطلق يعنى در سال پنجم هجرت نازل شد و آن روز عبد اللَّه بن ابى زنده بود ، و در خود سوره منافقين كلام او را نقل كرده كه گفته بود : « لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ -

--> ( 1 ) سوره توبه آيه 113